Çizgilerin Ardındaki Deniz: Piri Reis’in Haritasında Zaman ve Mekân
Çizgilerin Ardındaki Deniz: Piri Reis’in Haritasında Zaman ve Mekân

Çizgilerin Ardındaki Deniz: Piri Reis’in Haritasında Zaman ve Mekân

Bir harita yalnızca kıyıları çizmez; o kıyıların ötesini merak eden denizcilerin rüzgârla, akıntıyla ve bilinmeyenle kurduğu aklı da parşömene kazır.

1513 yılının baharında, Çanakkale Boğazı’nın rüzgârlı kıyısında, doğup büyüdüğü Gelibolu’da haritasına eğilen Piri Reis, ceylan derisi bir parşömen üzerindeki kıyı çizgilerine son dokunuşlarını yapıyordu. Önünde İskenderiye döneminden kalan antik haritalar, Portekizli kâşiflerin yeni çizimleri ve Kristof Kolomb’un batı okyanusuna açılan seferlerinden derlenmiş portolanlar duruyordu. Amacı sadece karaları resmetmek değildi; farklı denizcilerin tecrübelerini tek bir rüzgârgülü merkezinde buluşturarak açık denizde kullanılabilecek yaşayan bir dünya tasviri kurmaktı.

Çanakkale Boğazı’nın Marmara’ya açılan kilidi olan Gelibolu, Piri Reis’in hem çocukluğunun geçtiği liman hem de kartografya dehasının olgunlaştığı merkezdi. 1513 Dünya Haritası’nı burada tamamladığı gibi, denizcilik tarihinin başyapıtı sayılan ve Akdeniz ile Karadeniz’in limanlarını, koylarını, burunlarını, tehlikeli sığlıklarını tek tek tarif eden Kitâb-ı Bahriye’yi de yine burada kaleme aldı.

Piri Reis, memleketi Gelibolu’nun kalelerini, Tersane-i Âmire’sini ve boğaz akıntılarını nasıl milimetrik bir gözlemle haritalandırdıysa, 1513 haritasında da kıyıları, adaları ve kenar notlarıyla dönemin denizcilik bilgisinin limandan limana nasıl dolaştığını görünür kıldı. Harita bilinmeyeni bütünüyle ortadan kaldırmıyor; aksine 16. yüzyıl başında insan bilgisinin ulaştığı coğrafi sınırları dürüstçe ortaya koyuyordu.

Zaman aktı, denizler değişti ve 1513 tarihli parşömen parçası saray arşivlerinin derinliklerinde sessizliğe büründü. Ta ki 1929 yılında Topkapı Sarayı Kütüphanesi’nde yeniden gün yüzüne çıkarılana kadar. UNESCO Dünya Belleği (Memory of the World) kaydına da işlenen bu eşsiz eser, yeni keşfedilen Amerika kıyılarının ve adalarının şaşırtıcı derecede ayrıntılı çizimini sunması ve Kolomb’un Atlantik yolculuklarına dair günümüze ulaşan en erken kartografik kayıtlardan biri olmasıyla bilim dünyasında büyük yankı uyandırdı.

Bugün Topkapı Sarayı’ndaki vitrinin karşısında durup parşömenin üzerindeki soluk mürekkep izlerini takip eden genç bir araştırmacı olduğunuzu düşünün. Bazı kıyı hatlarının bugünkü uydu görüntüleriyle örtüşecek kadar keskin, bazı güney kıtası (Terra Australis) tasvirlerinin ise dönemin tasavvuru ve denizcilerden aktarılan haberlerle biçimlendiğini fark edersiniz. Çünkü Piri Reis denizi yalnızca pergeliyle ölçmemiş; kendisinden önceki ve kendi çağındaki insanların deniz hakkında bildiklerini, anlattıklarını ve hayal ettiklerini de aynı haritada buluşturmuştu.

Ceylan derisi parşömen bugün müze koleksiyonunda titizlikle korunuyor. Ancak çizgilerine yakından bakıldığında coğrafyacılara ve okurlara yüzyıllar ötesinden aynı temel soruları sormaya devam ediyor: Bir yerin haritası kimlerin bilgisini taşır? Hangi kıyılar görünür kılınır, hangileri boş bırakılır? Piri Reis’in Gelibolu’dan dünyaya açılan mirası, bu soruları bugün bile canlı tutuyor.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir